Tokom ljeta često čujemo izraz „toplotni talas“, naročito kada temperature nekoliko dana zaredom dostižu 35°C, 38°C, a ponegdje se približe i granici od 40°C.
Međutim, jedan veoma vruć dan sam po sebi nije toplotni talas.
Toplotni talas predstavlja duži period neuobičajeno visokih temperatura za određeno područje i doba godine. Zato ne postoji jedna temperatura koja predstavlja toplotni talas svuda – ono što je ekstremna vrućina u planinskim predjelima ne mora biti ekstremna vrijednost u nižim krajevima.
KAKO NASTAJE TOPLOTNI TALAS?
Za dugotrajan period velikih vrućina potrebno je da se poklopi nekoliko atmosferskih faktora.
Tokom ljeta prema Balkanu može pristizati veoma topao vazduh sa juga i jugozapada, preko Sredozemlja, a porijeklo najtoplijih vazdušnih masa može biti povezano i sa područjem sjeverne Afrike.
Kada se istovremeno nad našim dijelom Evrope uspostavi snažan greben visokog vazdušnog pritiska, atmosfera postaje stabilna. Razvoj oblaka je otežan, padavina je malo ili ih nema, a jako ljetno Sunce iz dana u dan dodatno zagrijava tlo i vazduh neposredno iznad njega.
Važnu ulogu ima i spuštanje vazduha unutar područja visokog pritiska. Dok se vazduh spušta prema nižim slojevima atmosfere, dolazi do njegovog sabijanja i zagrijavanja. Istovremeno se smanjuju uslovi za razvoj oblaka.
Ako ovakav raspored atmosferskih sistema ostane gotovo nepromijenjen nekoliko dana, vrućina se nastavlja i temperature mogu iz dana u dan ostajati veoma visoke.
ODAKLE STIŽE VREO VAZDUH?
Tokom najizraženijih ljetnih vrućina nad Balkanom često imamo južno ili jugozapadno strujanje kojim prema našem području stiže veoma topao vazduh preko Sredozemlja.
Zato se na meteorološkim kartama tokom snažnih toplotnih talasa često može pratiti širenje veoma tople vazdušne mase sa područja sjeverne Afrike i Sredozemlja prema južnoj, centralnoj i jugoistočnoj Evropi.
Ipak, sama afrička vazdušna masa nije dovoljna.
Da bi vrućina trajala danima, veoma je važan položaj atmosferskih sistema koji omogućava dugotrajan dotok toplog vazduha i stabilno, pretežno sunčano vrijeme.
ZAŠTO KRAJINA, POSAVINA, SEMBERIJA I PODRINJE MOGU BITI VEOMA TOPLI?
Reljef Balkana veoma je složen, pa ista vazdušna masa ne donosi iste temperature svim krajevima.
Posebno visoke temperature tokom snažnih toplotnih talasa mogu se bilježiti sa sjeverne i sjeveroistočne strane Dinarida, uključujući Krajinu, Posavinu, Semberiju, kao i pojedine kotline i doline Podrinja.
U nižim predjelima ovih regija, uz veoma toplu vazdušnu masu, jako sunčevo zagrijavanje i povoljne lokalne uslove, maksimalne temperature tokom najjačih toplotnih talasa mogu dostići oko 40°C, a u ekstremnim situacijama lokalno i preći ovu vrijednost.
Zbog toga se među najtoplijim mjestima tokom pojedinih ljetnih situacija mogu naći gradovi i nizijski krajevi Krajine, Posavine i Semberije, ali i pojedine doline uz Drinu.
Velike razlike mogu postojati i na relativno maloj udaljenosti.
Dok se niži predjeli i gradske sredine snažno zagrijavaju, u višim krajevima temperatura može biti nekoliko stepeni niža.
Na to utiču nadmorska visina, reljef, položaj dolina i kotlina, vegetacija, vlažnost zemljišta, strujanje vazduha i stepen urbanizacije.
ZAŠTO GRADOVI NOĆU OSTAJU TOPLI?
Toplotni talas ne znači samo veoma visoke dnevne temperature.
Tokom dugotrajnih vrućina zagrijavaju se zgrade, asfalt, beton i druge gradske površine. One tokom dana akumuliraju veliku količinu Sunčeve energije, a zatim je tokom večeri i noći postepeno oslobađaju.
Zbog takozvanog efekta urbanog toplotnog ostrva centri većih gradova mogu tokom noći ostati osjetno topliji od okolnih ruralnih područja.
Kada minimalna temperatura tokom noći ne padne ispod 20°C, govorimo o tropskoj noći.
Ako se takve noći ponavljaju, stanovništvo gotovo da nema period pravog osvježenja između dva vrela dana.
ZAŠTO TOPLOTNI TALAS MOŽE TRAJATI SEDMICU ILI DUŽE?
Atmosferski sistemi se ne kreću uvijek brzo.
Ponekad se nad velikim dijelom Evrope uspostavi veoma stabilan raspored visokog i niskog pritiska koji se danima malo mijenja.
Dok takva situacija traje, prema istom području može neprestano pristizati veoma topao vazduh, dok nema dovoljno snažnog prodora hladnijeg vazduha koji bi promijenio vrijeme.
Zbog toga toplotni talas može trajati nekoliko dana, sedmicu, a u pojedinim situacijama i duže.
KAKO PRESTAJE TOPLOTNI TALAS?
Za ozbiljniji prekid dugotrajne vrućine najčešće je potrebna promjena atmosferske cirkulacije.
Dolazak hladnijeg vazduha sa zapada ili sjeverozapada i prolazak hladnog fronta mogu donijeti razvoj oblačnosti, pljuskove, grmljavinu, pojačan vjetar i pad temperature.
Ako nakon fronta zaista pristigne svježija vazdušna masa, višednevni period ekstremne vrućine završava.
Međutim, jedan lokalni ljetni pljusak ne znači nužno kraj toplotnog talasa.
Nevrijeme može nakratko spustiti temperaturu u jednom području, ali ako se šira atmosferska cirkulacija nije promijenila, već narednog dana ponovo može biti veoma vruće.
TOPLOTNI TALAS NIJE SAMO „VRUĆ LJETNI DAN“
Upravo je trajanje jedna od najvažnijih karakteristika toplotnog talasa.
Jedan dan sa temperaturom od 35°C može biti veoma vruć, ali nekoliko uzastopnih dana sa temperaturama između 35°C i 40°C, uz sve toplije noći, predstavlja sasvim drugačiju situaciju.
Tlo, zgrade i gradske površine iz dana u dan akumuliraju toplotu, dok ljudi, životinje i biljke imaju sve manje vremena za oporavak tokom noći.
Zbog toga prilikom praćenja toplotnog talasa nije važno gledati samo najvišu dnevnu temperaturu.
Važno je koliko dugo vrućina traje, koliko su tople noći i kada će promjena atmosferske cirkulacije omogućiti dolazak svježijeg vazduha.
Upravo zbog toga na Vrijeme-RS, pored dnevnih temperatura, pratimo kretanje vazdušnih masa i razvoj atmosferskih sistema koji određuju koliko će jedan period vrućine trajati i kada možemo očekivati njegovo slabljenje.